Cinsin standartı "Azərbaycan Çoban iti - Qurdbasar".
"Qafqaz Cinslərinin İtinin İctimai Birləşməsinin" üzvlərinin ümumi yığıncağında
Protokol əsasında
№01-0208 07 fevral 2008 -cü il məlum olub

Ad

Azərbaycan yerli çoban iti – Qurdbasar
Xalq arasında bu növ itlər aşağıda göstərilən adlara malikdirlər (ən çox yayılmışdan aza qədər):
– sürünü vəhşi heyvanlardan, xüsusən canavarlardan qorunmasıdır;
– qoyun iti, (qoyunu qoruyan it)) çoban iti, (çobanın iti);
-alabaş; (başı xallı)
– qurdbasar ( canavar basan it) - Azərbaycanın qəbilə tayfalarının asılı olaraq müxtəlif cür tələffüz edilir.
– Qurd – Azərbaycan dilində , canavara deyilir;

Mənşəyi

Azərbaycan. əsas rayonlarında yayılması- Qarabağ bölgəsi, Fizuli, Laçın, Qubadlı, Kəlbəcər, (işğal olunmuş ərazilər) rayonları, və Quba, Xızı, Şamaxi, Zaqatala, Qazax rayonları. Dağ və çöl zonası, həmçinin Respublikanın iqlim otlaqlarından aktiv istifadə etməyə imkanı yaratdığına görə,. itlər Respublikanın dağ və çöl rayonlarında yaşamağa uyğunlaşmışlar..

Qədim insan tərəfindən çəkilmiş Azərbaycan itlərinin qayaüstü rəsmləri Qobustanın tarixi qoruğunda aşkar edilib.. Qayaüstü rəsmin araşdırılması göstərir ki, , eramızdan 3 min il əvvəl. Azərbaycan ərazisində yerli itlər insanlara ovda kömək etməyə,, həmçinin ev və mal-qaranı vəhşi heyvanlardan qorumağa yardım edirdilər..

Təyinatı

Əvvəldən , çoban iti kimi mal-qara, dəvə, qoyun, otlaq ərazilərinin , həmçinin azərbaycanlıların həyatyanı sahələri və yaşayışının mühafizəsi üçün tətbiq olunub.. Sahibinin yanına ailəsinə sadiqliyi,, kənar şəxslərə qarşı aqresivliyi və eyni zamanda sosial adaptasiyası, yerli itlərin valehedici intusiyası,, ağlı və gözəl fiziki göstəriciləri yerli itləri mühafizə üçün istifadə etməyə imkan verir.. Hal-hazırda Qurdbasar – sürüləri, canavardan və müxtəlif yırtıcılardan qoruyaraq , çobanın "köməkçisi" kimi istifadə edilir, o cümlədən ərazinin əsas qarovulçusudur. Qədim azərbaycanlılar bu itləri ov zamanı da istifadə ediblər.. (mənbə. Qobustanın qayaüstü rəsmlər qoruğu).

Ümumi Görünüşü

Azərbaycan yerli çoban iti – Qurdbasar- - orta və iri boyda, əzələləri yaxşı inkişaf etmiş , və iri sümükləri kobud və bərk quruluşa malikdir. Dərisi qalın, elastik, və boyun hissəsində bəzən sallaq şəkildə görünür. Bu cins gec yetişmə ilə xarakterizə olunur. Qurdbasarlar 3 yaşında tam formalaşmış sayılırlar . Çox yaşayanlar 15 il və daha çox ömür sürürlər.
Baş- baş iri, geniş kəllə hissəsi ilə və güclü inkişaf etmiş alt çıxıntılarla.. Alnı- geniş, düz, dayaz çuxurludur və iki hissəyə bölünür. Alından sifətə keçid yaxşı bildirilib, alın və sifətin xətti paraleldir. Kəllə hissənin üz hissəyə 3-2. Bəzi itlərdə 1-1. Sifəti həcmlidir, daram quru dodaqları və gözlərinin altında boşluq yoxdur. Alt çənə geniş yaxşı inkişaf etmişdir. Burun mərcəyi iri və qaradır. Bəzi itlərin qaşüstü qövsü parlaq şəkildə nəzərə çarpır. Gözlər – əsasən tünd qonur rəngdədir, kiçik, badamı, oval və dairəvi formalı, dərindən və geniş yerləşdirilmişdir. İri və ağır çəkili itlərdə aşağı. hissənin az sallalığı qəbul edilir.

Sümülülük İndexi

Erkəklərdə 19-21, Dişilərdə 18-21

Format İndexi

105-108 . Uzadılmış formatda itlərdə rast gəlinir 110-120

Boy və Çəki

Erkəklərdə 72 sm, Dişilər 66 sm. ÇƏKİ- -erkəklərdə 55 kq və yuxarı, dişilərdə 42 və yuxarı. Cinsi demorfizm aydın görünür- erkək itlər dişilərdən xeyli böyük və ağır olmalıdır. Boyunun davamı(peysər) – yaxşı inkişaf etmiş, geniş və əzələlidir. Bel-geniş, möhkəm və əzələlidir. Belinden quyruğunun başlanğıcı-geniş, demək olar ki, üfüqi. Sinəsi dirsəyə qədər aşağı və dərindir. Ön. hissə çiyin-kürək oynaqlarına çıxış edir. Qarnı, yığılmış formalıdır.
Qulaqlar göz səviyyəsində qoyulub, küçük vaxtı (5-10 günlük) qulaqlarının kəsilməsi qəbul edilir.
Quyruğu – dik dayanır, Oraq , halqa, çəmbər və qarmaqçıq (formasında olur). Quyruğun kəsilməsinə yol verilir. Bəzi rayonlar quyruğun 1/3, və bəzilərində 2/3.
Diş sistemi tamdır. Dişlər iri, ağdır. Yumulu ağızda dişlərin vəziyyəti gənə (yüngül). qayçı və birbaşa formalı görünüşlüdür. Qurdbasarlarda 3-4 yaşından sonra bir çox erkəklərdə yumulu ağızda dişlərin vəziyyəti birbaşqa formaya keçir, alt çənənin qabağa gəlməsi müşahidə olunur. Boynu möhkəmdir, başının uzunluğuna bərabərdir və ya başın uzunluğundan biraz qısa da ola bilər.
boyun rəhbəri uzunluğu daha güclü baş uzunluğu bərabər və ya az qısa.
Qabaq ayaqlar düz və paralel qoyulub.. Çiyin-kürək oynaq küncü 100 dərəcə. Əl darağı geniş və ağırdır. Barmaqları yığılmışdır. Arxadan baxış zamanı geniş vəziyyət, ilə birbaşa və paraleldir. Bir qədər düzəldilən diz və sapma oynaqlıdır. Bəzən arxa pəncələrdə əlavə barmaqlı itlərə də rast gəlinir. Bud geniş, yaxşı inkişaf etmiş, əzələlidir.

Tük Örtüyü

Tükü zərif, yumşaq, qatı yunla düz kobuddur.
Tükün uzunluğundan aslı olaraq itlərin tük örtüyü 3 növə bölünür: Uzun tüklü 10-12 sm , uzanan üst yunu və qoruyucu saç. Boynundakı uzun saç "yal" əmələ gətirir, arxa ayaqların tükləri uzun olduqda- "şalvar" formalı görünür. Quyruq, hər tərəfi örtən uzun tük onu qalın, yumşaq edir. Orta (yarı uzun tüklü) - Orta tüklq itlər, təxminən 5-8 sm. Quyruqda dolğun tüklülük müşahidə olunur. Qısa Tüklü "Tarta", İtlər, yaxşı inkişaf etmiş zərif yun ilə, qısa qatı tük ilə örtülüdürlər. Bu itlərdə "daraq ağzı" və "bud tərəfdəki tüklər" olmur.

Rəng

Əsas- qırmızı, qızıl, ( müxtəlif çalarlar, açıq sarıdan mis kimi qırmızıya qədər) Qara, qonur, şabalıdı, boz, kül, ağ, göyümtül (canavar rəngli). ala, istənilən çalarda xallı rənglər. İtlərdə həmçinin boyun və pəncə hissəsində qırmızı-sarı ləkə xallar müşahidə edilir. İtlərin ağzı qara və qarasız olur. Qara itlərdə bəzən gözlərinin üstündə sarı ləkələrə rast gəlinir- onlara el arasında "dörd göz", "eynəkli" kimi adlar verirlər (ağ və qırmızı). Tam qara rəngli itlərə nadir hallarda rast gəlinir.

Davranış Xüsusiyyətləri

Güclü, təmkinli, çevik. Fəal şəkildə müdafiə reaksiyasına malikdir.

Hərəkət

Azad, ləng şəkilli. Hərəkət tempinin sürətindən aslı olzraq dörd ayaq qaçış, yorğa yerişli hərəkətləri müşahidə edilir. Ön və arxa ətraflarının oynaqları hərəkət zamanı sərbət açılır, Bel, kürək elastik yay kimi gərilir.

Nöqsanlar

Harmonik, inkişaf zamanı, erkəklərin 72 sm qədər və dişilərin isə 64 sm. Yaşıl gözlər. Ön əllərin kiçik ölçüsü və az inkişaf etmiş arxa ətraflar. Formalaşmanın yüngüllüyü və yumşaqlığı, az sümüklülük. Sivri yüngül sifəti, zəif alt çənəsi. Qayçı görünüşlü yumulu ağızda dişlərin vəziyyəti arzu olunan deyil. Gözlər qabarıqdır. Xırda dişlər. Beli əyilmiş, ensiz. Qısa biçilmiş bədən. İnkişafdan qalmış qısa sinəsi. Zəif əl darağı. Dartılmış vəziyyət. Zəif bağları və əl-ayaqların dar vəziyyəti. Yayılmış pəncələr. Hərəkətin tarazsızlığı.

Qüsurları

Dişi görünüşlü erkəklər və dişlərin tam olmaması, zəif çənə sistemi, açıq rəngli gözlər, qəhvəyi burun mərcəyi, dodaq və göz ətrafında piqmentasiya olmaması (albinosluq), kriptorxizm, qıvrım tüklər. Qorxaqlıq və lazımsız xoleriklilik, idare olunmayan aqressiv davranış.



Cinsin standartı “Azərbaycan çoban iti – qurdbasar” “Qafqaz it cinsləri İctimai birliyi" tərəfindən hazırlanıb.



"Qafqaz it cinsləri"
İctimai birliyinin
sədri
İlham Qasımzadədə

İşçi qrupunun üzvləri:
Əziz Topçiyev
Zaur Salmanov
Kamal Seyfullayev
Fuad Cəfərov
Yana Ulyanoçkina